تفسیر سوره قدر
دکتر مصطفی خرمدل / عبدالرئوف مخلص
مکی است و داراي (5) آيه است. اين سوره بهنام شب قدر كه قرآن در آن نازل گرديده است، «قدر» يعني شرف و عظمت ناميده شد چنانكه خداي سبحان در مطلع آن ميفرمايد: إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ شب ارزشيابي و تعيين سرنوشت، اين شب ، بزرگوار و ارزشمند است ، چون قرآن در آن نازل شده است و سراسر نور و رحمت و خير و بركت و سلامت و سعادت و از هر جهت بينظير است . شب قرآن و جشن سالانه اين كتاب بزرگ آسماني و سرنوشت ساز بشريّت است ، و به عقيده برخي شب تقدير و تعيين است و در آن مجدّدا مقدّرات و سرنوشت انسانها مقدّر و معيّن ميگردد و خداوند دستور اجراي احكام خود را به دست فرشتگان ميسپارد .
تفسیر سوره قدر
دکتر مصطفی خرمدل / عبدالرئوف مخلص
مکی است و داراي (5) آيه است.
وجه تسميه: اين سوره بهنام شب قدر كه قرآن در آن نازل گرديده است، «قدر» يعني شرف و عظمت ناميده شد چنانكه خداي سبحان در مطلع آن ميفرمايد:
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
«همانا ما آن را در شب قدر نازل كرديم» يعني: ما قرآن را در شبي بزرگ و داراي قدر و منزلتي عظيم نازل كردهايم. پس آن را بهسبب شرف و منزلت عظيم آن «قدر» ناميدند. دليل ديگر نامگذاري آن به قدر اين است كه خداي سبحان همه چيزهايي را كه مشيت وي تا سال آينده بر آن رفتهاست، در آن شب مقدر و برنامهريزي ميكند. نزول قرآن در شب قدر كه از شبهاي مبارك رمضان ميباشد، بدين معني است كه قرآن تماما در اين شب از لوح محفوظ به آسمان دنيا نازل شد ولي نزول آن از آسمان دنيا نزولي تدريجي بود كه برحسب نياز در ظرف بيستوسه سال بر رسول خدا ص نازل گرديد. در حديث شريف به روايت ابوهريرهt آمده است كه رسول خدا ص فرمودند: «قد جاءكم شهر رمضان، شهرمبارك افترض الله عليكم صيامه، تفتح فيه أبواب الجنة وتغلق فيه أبواب الجحيم، وتغل فيه الشياطين، في ليلة خير من ألف شهر، من حرم خيرها فقد حرم: اينك ماه رمضان بر شما آمد، ماهي مبارك كه خداوند متعال در آن روزهاش را بر شما فرض گردانيده، در آن درهاي بهشت باز و درهاي دوزخ بسته ميشود و در آن شياطين در قيد و زنجير قرار داده ميشوند، در شبي كه بهتر از هزار شب است، هر كس ازخير آن محروم شد، بيگمان (از هرخيري) محروم گردانيده شده است». همچنين در حديث شريف آمده است: «من قام ليلة القدر إيمانا واحتسابا، غفر له ما تقدم من ذنبه: هر كس از روي ايمان و بهقصد قربت شب قدر را (براي نماز و نياز) بهپا خاست، آنچه كه از گناهانش گذشته است بر وي آمرزيده ميشود».
شايان ذكر است كه احاديث وارده در تعيين شب قدر، مختلف ميباشد اما آنچه كه اكثر علما برآنند، اين است كه شب قدر، شب بيستوهفتم رمضان هر سال ميباشد؛ و از علامات آن اين است كه خورشيد در بامداد آن سپيد طلوع ميكند و شعاعي ندارد. در حديث شريف به روايت جابربنعبدالله t آمده است كه رسول خدا ص درباره شب قدر فرمودند: «من شب قدر را ديدم اما آن را فراموشم ساختند. شب قدر در شبهاي دهه اخير رمضان است و شبي است معتدل، نه گرم و نه سرد، روشن و سپيد، گويي كه در آن ماهي تمام ميتابد. آن شب شيطان بيرون نميآيد تا آنكه صبحش روشن گردد». در روايت ديگري آمده است: «خورشيد در صبحگاه شب قدر، ضعيف و سرخ رنگ ظاهر ميشود». روايت شده است كه رسول خدا ص از خانه بيرون شدند تا به مردم از شب قدر خبر دهند؛ در اين اثنا دو مرد را كه باهم در كشمكش بودند در برابر خود يافتند پس آن خبر را فراموش كردند. حكمت در پنهان داشتن شب قدر مانند حكمت در پنهان داشتن وقت وفات و روز قيامت است تا مكلف به طاعات رغبت كرده و بر سختكوشي و جد و جهد خود در اين راه بيفزايد، غفلت و سستي نكند و بر شب مخصوصي تكيه ننمايد.
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
«و تو چه داني كه شب قدر چيست؟» استفهام براي تفخيم و بزرگداشت شأن شب قدر است، يعني: تو مرتبه و پايه نهايي فضل و شرف شب قدر را درك نكردهاي زيرا «شب قدر بهتر از هزار ماه است» يعني: عمل نيك در آن، بهتر از عمل نيك در هزار ماهي است كه شب قدري در آنها نباشد.
مجاهد در بيان سبب نزول ميگويد: در ميان بنياسرائيل مردي بود كه شب تا صبح را احيا ميكرد و به پا ميخاست سپس روز نيز تا شب با دشمن جهاد ميكرد و او هزار ماه بر اين نمط عمل كرد. پس خداوندY فرمود: شب قدر بهتر از هزار ماهي است كه آن مرد در آنها عمل صالح انجام داد.
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ
سبب برتري شب قدر بر هزار ماه اين است كه: «در آن فرشتگان با روح به اذن پروردگارشان فرود ميآيند» از آسمانها بهسوي زمين «براي هر امري» يعني: فرود ميآيند براي پرداختن و سامان دادن به هر امري كه خداوندY آن را تا سال آينده مقدر و به آن حكم كردهاست. روح: جبرئيلu است و هرچند كلمه «فرشتگان» شامل او نيز ميشود ولي از او به سبب فزوني شرفش مخصوصا نيز يادآوري شد پس اين از باب عطف خاص بر عام است. از فوايد فرود آمدن فرشتگان اين است كه ايشان در زمين انواع طاعاتي را ميبينند كه در ميان اهالي آسمانها نديده بودند همچنين آنها در زمين فرياد ناله و زاري گنهكاراني را ميشنوند كه ناله و زاري آنها نزد خداوندY دوستداشتهتر از زمزمه تسبيح مسبحان است پس در اين حال به يكديگر ميگويند: بياييد صدايي را بشنويم كه نزد پروردگار ما دوستداشتهتر از تسبيح ما ميباشد.
سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ
«آن شب تا دم طلوع فجر محض سلامتي است» يعني: تمام آن شب سلامتي و خير است و هيچ شري در آن نيست و تا هنگام دميدن سپيدهدم، فرود آمدن فرشتگان در آن قطع نميشود بهطوري كه آنها گروهگروه و پياپي تا طلوع سپيدهدم از آسمان فرود ميآيند. مجاهد در تفسير آيه كريمه ميگويد: «آن شب، شب سالمي است كه شيطان نميتواند در آن گزند و آزاري برساند». شعبي ميگويد: «مراد از سلام، سلام گفتن فرشتگان بر اهل مساجد در شب قدر است از هنگامي كه خورشيد پنهان ميشود تا آنگاه كه بامداد طلوع ميكند».
************************
تفسیر سوره قدر در تفسیر نور
سوره قدر آيه 1
متن آيه :
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
ترجمه :
ما قرآن را در شب با ارزش « ليلةالقدر » فرو فرستادهايم .
توضيحات :
« أَنزَلْنَاهُ » : ضمير ( هُ ) به قرآن برميگردد . اشاره به آغاز نزول قرآن است ( نگا : بقره / 2 و 144 ، آلعمران / 7 ، نساء / 105 ، يوسف / 2 ) . ذكر ضمير به جاي اسم ظاهر ، به خاطر شهرت و جلالت فوقالعاده قرآن ، و جايگزين بودن آن در همه اذهان است ( نگا : انعام / 92 و 155 ، ابراهيم / 1 ، ص / 29 ) . « لَيْلَةِ الْقَدْرِ » : شب بزرگوار و ارزشمند ( نگا : دخان / 3 ) . شب ارزشيابي و تعيين سرنوشت ( نگا : دخان / 4 ) اين شب ، بزرگوار و ارزشمند است ، چون قرآن در آن نازل شده است و سراسر نور و رحمت و خير و بركت و سلامت و سعادت و از هر جهت بينظير است . شب قرآن و جشن سالانه اين كتاب بزرگ آسماني و سرنوشت ساز بشريّت است ، و به عقيده برخي شب تقدير و تعيين است و در آن مجدّدا مقدّرات و سرنوشت انسانها مقدّر و معيّن ميگردد و خداوند دستور اجراي احكام خود را به دست فرشتگان ميسپارد . ليلة القدر در رمضان است ( نگا : بقره / 185 ) . امّا در كدام شب ؟ روشن نيست و در حدود چهل قول مختلف پيرامون آن بيان شده است ( نگا : تفهيمالقرآن ) . ليكن از هفدهم رمضان تا آخر آن ، به ويژه شبهاي طاق ، رأي بسياري از علماء است .
************
سوره قدر آيه 2
متن آيه :
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
ترجمه :
تو چه ميداني شب قدر كدام است ( و چه اندازه عظيم است ؟ )
توضيحات :
« مَآ أَدْرَاكَ ؟ » : تو چه ميداني ؟ ( نگا : مدّثّر / 27 ، مرسلات / 44 ، انفطار / 17 ) . اين تعبير نشان ميدهد كه زمان و عظمت دقيق اين شب را حتّي پيغمبر ( ص ) هم نميدانسته است ، چه رسد به ديگران !
************
سوره قدر آيه 3
متن آيه :
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
ترجمه :
شب قدر شبي است كه از هزار ماه بهتر است .
توضيحات :
« أَلْفِ شَهْرٍ » : هزار ماه . مراد تكثير است نه تعيين و تحديد ( نگا : بقره / 96 ، انفال / 9 ) .
************
سوره قدر آيه 4
متن آيه :
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ
ترجمه :
فرشتگان و جبرئيل در آن شب با اجازه پروردگارشان ، پياپي ( به كره زمين و به سوي پرستشگران و عبادت كنندگان شب زندهدار ) ميآيند براي هرگونه كاري ( كه بدان يزدان سبحان دستور داده باشد ) .
توضيحات :
« تَنَزَّلُ » : پياپي نازل گرديد . اين فعل ميتواند به معني ماضي باشد ( نگا : جزء عمّ شيح محمّد عبده ) . « الرُّوحُ » : جبرئيل . نزول فرشتگان و سردسته ايشان جبرئيل به كره زمين ، جهت دعاي خير و طلب آمرزش براي كساني است كه شب زندهداري مينمايند و به عبادت ميپردازند و از خدا طلب مرحمت و مغفرت ميكنند . « مِن كُلِّ أَمْرٍ » : براي هر كاري . حرف ( مِنْ ) به معني لام است . يعني براي انجام امور . يا اين كه به معني باء مصاحبت است . يعني : هر خير و بركتي را با خود به ارمغان ميآورند .
************
سوره قدر آيه 5
متن آيه :
سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ
ترجمه :
آن شب ، شب سلامت و رحمت ( و درود فرشتگان بر مؤمنان شب زندهدار ) است تا طلوع صبح .
توضيحات :
« سَلامٌ » : سلام و درود . مراد درود فرشتگان بر مؤمنان است كه طلب آمرزش و رحمت براي ايشان است . سلامت . يعني طاعت و عبادت در آن ، موجب سلامت و در امن و امان ماندن مؤمنان از هر چيز است . يا اين كه به معني سالم ، يعني شبي است سالم و توأم با سلامت . « مَطْلَعِ » : طلوع . دميدن . وقت طلوع . هنگام دميدن . مصدر ميمي يا اسم زمان است . يادآوري : شب قدر در مناطق مختلف ، يكي است . چرا كه شب همان سايه نيم كره زمين است كه بر نيم كره ديگر ميافتد ، و اين سايه همراه گردش زمين در حركت است . يك دوره كامل آن در بيست و چهار ساعت انجام ميپذيرد . اين مدّت كه تاريكي تمام نقاط زمين را به تدريج فرا ميگيرد ، شب كامل كره زمين و شب قدر آن است كه با اختلاف چند ساعت زودتر و ديرتر ، مهمان مردمان گوشه و كنار سراسر زمين ميشود .
-----------------------------
منابع:
تفسیر نور / دکتر مصطفی خرمدل / انتشارات احسان
تفسیر انوار القرآن/ عبدالرئوف مخلص / انتشارات تربت | 
